TWEEDE DEEL ´SLAPELOOSHEID´

Dit is deel II
Ga naar deel III
Terug naar deel I
Lees het script Uw nachtrust is goud waard

We slapen een derde van ons leven. Ligt u nog uren wakker als uw partner binnen vijf minuten in diepe rust is? Of kunt u uw ogen nauwelijks open houden terwijl uw partner nog allerlei wilde plannen heeft voor de avond? Niet iedereen heeft het zelfde dag- en nachtritme. Er zijn uitgesproken avond- en ochtendmensen. Tegengestelden die elkaar kunnen treffen in een relatie. Een relatie die door dergelijk verschillen best eens onder druk kan komen te staan

Beroemde lijders aan alapeloosheid zijn er in overvloed. We noemen er enkelen:

Vincent van Gogh

Behandelde zijn slapeloosheid door kamfer over zijn kussen en stromatras te strooien.

Marilyn Monroe

Nam dagelijks 20 tabletten fenobarbital om haar zenuwen te kalmeren en de slaap te kunnen vatten.

De Earl of Roseberry

Was in 1895 gedwongen zijn functie als premier van Engeland neer te leggen als gevolg van zijn chronische slapeloosheid.

Charles Dickens

Meende dat de plaatsing van het bed van het grootste belang was bij het overwinnen van zijn chronische slapeloosheid. Controleerde of het hoofdeinde van zijn bed exact naar het noorden gericht was.

Thomas Edison

Placht 30 minuten tot een uur te slapen ´na een periode van bijzonder ingespannen werken´.

Bejamin Franklin

Van Benjamin Franklin wordt gezegd dat hij de eerste badkuip in Amerika importeerde. Hij verbeterde de vormgeving en berichten uit zijn tijd wijzen erop dat hij ´s nacht meerdere malen opstond ´om het bed te laten luchten´. Dan nam Franklin een bad, de plek waar hij veel las en ook vaak zijn correspondentie afhandelde. Als het bed was afgekoeld, probeerde hij opnieuw in slaap te komen. Als hij een waterbed zou hebben gehad, waarmee de temperatuur van de matras traploos regelbaar is, zou Franklin geen slaapproblemen hebben gehad.

Rudyard Kipling

Zwierf nachtenlang slapeloos door huis en tuin en schreef ´Pity us! Oh pity us! We wakeful...´ (Heb medelijden met ons, slapelozen).

Marcel Proust

Proust nam Veronal tegen zijn slapeloosheid. Toen hij werkte aan À la recherche du temps perdu bekleedde hij zijn kamer met kurk om de geluiden buiten te houden die hem uit de slaap hielden.

Franz Kafka

Om te kunnen inslapen noemt hij in zijn dagboek de volgende techniek: ´Om mij zo zwaar mogelijk te maken, wat ik bevordelijk acht voor het inslapen, had ik mijn armen over mijn borst gekruist en mijn handen op mijn schouders gelegd, zodat ik daar lag als een soldaat met zijn ransel.´

Winston Churchill

Gebruikte twee bedden. Als hij in het ene niet in slaap kon komen, stapte hij over in het andere.

Tot zover een aantal beroemde figuren met slaapproblemen. Vreemd genoeg is over de functie van de slaap relatief weinig bekend. Het is nog steeds een raadsel waarom we eigenlijk slaap nodig hebben. Er zijn verschillende theoriën.

Wat is slaap? 

De slaap is een dagelijkse - doorgaans nachtelijke - rustperiode waarin een mens herstelt van geestelijke en lichamelijke inspanningen. Als de energie die men tijdens de slaap opdoet ongeveer gelijk is aan de hoeveelheid die men overdag verbruikt, dan is sprake van een goed evenwicht. Is de slaap niet in staat om het energieverbruik van overdag te compenseren, dan is de balans verstoord.

Het verloop van de slaap 

Slaap bestaat uit langzame slaap en droomslaap. Tijdens de langzame slaap schakelen de hersenen als het ware terug naar een lagere versnelling. Na een kortdurende oppervlakkige slaap treedt een diepe slaap in. In deze periode herstellen lichaam en geest zich van de afgelopen dag en wordt energie opgebouwd voor de komende dag. Na de diepe slaap volgt de droomslaap. Tijdens de droomslaap zijn de hersenen zeer actief. Daarom noemt men dit ook wel snelle slaap. Over de functie van dromen bestaan veel theorieën. Algemeen wordt aangenomen dat de droomslaap de mens helpt bij het verwerken van informatie en van emoties. Gedurende de nacht volgen de verschillende slaapfases -oppervlakkige slaap, diepe slaap, droomslaap- elkaar op. Zo'n cyclus duurt ongeveer 90 tot 110 minuten. Gemiddeld heeft een mens 4 tot 6 slaapcycli per nacht. De eerste helft van de nacht (eerste en tweede cyclus) wordt gekenmerkt door vooral diepe slaap, terwijl de tweede helft van de nacht de slaap veel oppervlakkiger is en veel droomslaap bevat. De hoeveelheid diepe slaap en droomslaap moeten met elkaar in evenwicht zijn om te kunnen spreken van een goede herstellende slaap.

Hoe wordt de slaap geregeld? 

Aan de onderzijde van de hersenen ligt een biologisch klok die het dagelijkse slaap-waakritme regelt. Dat klokje is bij iedere mens anders ingesteld. We spreken niet zonder reden van typische ochtend- en avondmensen; van lang- en kortslapers.

Wie denkt dat er een standaard-norm voor gezond slapen bestaat, vergist zich. De slaapbehoefte per persoon kan sterk verschillen. Toch zijn er enkele algemene lijnen te trekken in het slaapgedrag. Vooral de leeftijd speelt een grote rol. Naarmate men ouder wordt, neemt de behoefte aan slaap af. Uiteraard spelen ook externe factoren een rol die buiten de mens om gaan. De belangrijkste omgevingsfactor is de afwisseling tussen licht (dag) en donker (nacht). Ook het werkschema en de tijdstippen waarop we eten beïnvloeden het slaap-waakpatroon.

Veel slaapklachten zijn terug te voeren op verkeerde verwachtingen en belevingen. Zo blijkt na onderzoek dat nogal wat mensen die klagen over ernstige slapeloosheid, in werkelijkheid prima slapen.

Slaapstoornissen 

Eenderde van de mensen slaapt wel eens slecht. Voor 5 tot 7% van de Nederlanders is slapen echter zo'n groot probleem dat we spreken van een chronische slaapstoornis. Als norm hiervoor geldt dat de verschijnselen minstens drie keer per week optreden en gepaard gaan met aantoonbare klachten overdag gedurende een langere periode (minimaal 1 jaar). Als klachten overdag worden genoemd: vermoeidheid, slaperigheid, aandachtsstoornissen en prikkelbaarheid.

We kunnen slaapstoornissen indelen in de volgende groepen:

slecht slapen 's nachts

overmatige slaperigheid en vermoeidheid overdag

verstoringen van het slaap-waakritme

ongewenste gedragingen 's nachts

Slecht slapen 's nachts 

Slecht slapen houdt vaak verband met problemen met inslapen en doorslapen. Piekeren, stress of angst kunnen het inslapen bemoeilijken. Ook kunnen er lichamelijke oorzaken in het spel zijn: pijnklachten, onrustige benen, nachtelijke spierschokken en ademhalingsstoornissen die gepaard gaan met snurken (slaap-apneu). Ook omgevingsfactoren (geluidsoverlast) of verkeerde slaapgewoonten kunnen tot ernstige slaapproblemen leiden.

Vergrote slaperigheid overdag 

Een sollicitant die tijdens zijn gesprek in slaap valt. Een automobilist die vanwege een slaapaanval bijna de macht over het stuur verliest. Sommige mensen hebben overdag last van vergrote slaperigheid en vermoeidheid. De oorzaken hiervan kunnen zeer uiteenlopend zijn. Naast zeldzame aandoeningen zoals narcolepsie of een aangeboren tè grote slaapbehoefte hebben we dikwijls te maken met de gevolgen van een slechte nachtelijke slaap, onregelmatig levenspatroon en medicijngebruik. Vooral bij nachtelijke ademhalingsstoringen komt vergrote slaperigheid overdag veelvuldig voor.

Verstoringen van het slaap-waakritme  

Door vliegreizen (jetlag) en het werken in ploegendiensten kan de biologische klok -tijdelijk- ontregeld worden. Vooral op oudere leeftijd (boven de 40 jaar) kan dit leiden tot blijvende aanpassingsproblemen.

Daarnaast komen ook ernstigere verstoringen van het slaap -en waakritme voor. Bij sommige mensen wijkt het tijdstip van inslapen en ontwaken sterk af van het maatschappelijk ritme (aanvangstijden van bedrijven en scholen). De biologische klok en de sociale klok lopen als het ware niet synchroon. Niet alleen het sociaal functioneren kan hierdoor ernstig bemoeilijkt worden. Ook het denk- en prestatievermogen kunnen hierdoor afnemen.

Ongewenste gedragingen 's nachts 

Voorbeelden hiervan zijn slaapwandelen, angstaanvallen, nachtelijke epileptische aanvallen, bedplassen, tandenknarsen en onrustig gedrag tijdens de droomslaap. Deze verschijnselen (in vaktaal: parasomnieën) treffen we vooral aan bij kinderen. Maar ook kunnen deze gedragingen zich plotseling op volwassen leeftijd manifesteren.

Kenmerkend voor veel mensen met slaapproblemen is dat ze zich bevinden in een vicieuze cirkel.

Om die cirkel te doorbreken is aanpassing nodig van gedrag en gewoonten. Het slapen op een waterbed blijkt bij de behandeling van slecht slapen veelal belangrijker te zijn dan het aanleren van speciale technieken, waarvan de bedoeling is zelf greep te krijgen op de slaap.

De schadelijke effecten van slapeloosheid kunnen alleen met zekerheid in verband worden gebracht met de vermoeidheidverschijnselen de volgende dag.

Maar of we nu wel of niet onder stress verkeren, zonder slaap zullen we gaan hallucineren. Na tien dagen helemaal zonder slaap kan de dood intreden. Maar zelfs als we slapen blijven onze hersens actief.

Dat zou kunnen komen omdat juist tijdens de slaap - als er geen bewuste informatie van onze andere zintuigen binnenkomt - onze hersenen zichzelf herprogrammeren.

De toevoer van gegevens die de hele dag via ogen, oren, smaak en testorganen tot ons gekomen is, staat stil. Evenals de centrale waarin alles wat je ziet, hoort, proeft, aanraakt en ruikt associaties uit het onderbewuste laat oproepen.

Tijdens de slaap worden alle gegevens van de voorgaande dag gesorteerd, zo wil deze plausibele theorie.

Nieuwe programma´s zouden worden aangemaakt om de stroom informatie te verwerken en overbodige of ongewenste informatie wordt gedumpt.

Als dat niet zou gebeuren, zouden onze hersenen doen denken aan de sorteerafdeling van de PTT tijdens een staking.

Normale slaapfase

Er zijn van elkaar te onderscheiden slaapsoorten: de eerste wordt de normale slaapfase genoemd. Stofwisseling, hartslag, bloeddruk dalen.

In de zogenaamde diepe slaap hoort het lichaam volkome ontspannen te zijn.

Dan komen groeihormonen vrij en worden de dode cellen vervangen door nieuwe.

De paradoxale slaap

Tijdens de ´paradoxale´ slaap is de graad van ontspanning vrijwel gelijk aan die in de diepe slaap, maar zijn de hersenen aanzienlijk waakzamer.

De ademhaling wordt onregelmatiger en onder de oogleden bewegen de ogen zich snel heen en weer. De theorie is dat in dit stadium gedroomd wordt.

Wanneer mensen het voortzetten van deze slaapfase wordt verhindert, vertonen zij binnen enkele dagen uitgesproken gedragstoornissen.

Babies brengen tot 50 procent van hun slaaptijd door in dit paradoxale stadium.

Bij volwassenen is dat teruggelopen tot zo´n 20 procent.

Gewoonlijk doorloop je vier- tot vijfmaal per nacht een volledige cyclus van lichte, diepe en paradoxale slaap.

Langer slapen is gezond

De behoefte aan slaap is bij iedereen verschillend. Er zijn mensen die elf uur per dag slapen, anderen die vier uur of minder nodig hebben.

Het gemiddelde voor een volwassene ligt tussen de zeven en acht uur. Jongeren hebben meer slaap nodig als ouderen.

Een pasgeboren baby slaapt gemiddeld twee-derde van de tijd. Dat is bij een vijfjarige al tot minder dan de helft teruggelopen.

Onderzoek van het Human Population Labaratoty van Alameda County (van het departement van volksgezondheid in de Amerikaanse staat California) toonde aan dat volwassen proefpersonen die gewoonlijk zeven tot acht uur slaap per nacht kregen, aanzienlijk gezonder waren dan degenen die zes uur of minder sliepen.

Deze resultaten waren voor mannen en vrouwen gelijk.

Slaapproblemen

Verschillende slaap/waak-patronen uiten zich voornamelijk in het tijdstip waarop men naar bed gaat en waarop men opstaat. Voorts is het verschil aan te tonen door middel van de lichaamstemperatuur. Ieder mens heeft een lichaamstemperatuur die schommelt tussen 36 en 37,5 graden. Overdag is die temperatuur hoger dan 's nachts. De temperatuur daalt naarmate het lichaam zich gaat voorbereiden op de slaap en de activiteit minder wordt. Ochtendmensen hebben een piektemperatuur ongeveer rond een uur of vier 's middags en avondmensen rond een uur of zes 's avonds. Ochtendmensen zijn dan ook vroeger slaperig dan avondmensen en hebben 's avonds minder energie. Daar staat tegenover dat zij 's ochtends veel vroeger en gemakkelijker op gang komen. Extreme ochtendmensen zijn dus van nature zeer vroeg op de dag actief en 's avonds voor weinig te porren.

Er zijn verschillende factoren die het slaap/waak-ritme kunnen beïnvloeden. Bij mensen die bijvoorbeeld s' nachts werken (ploegendienst), kan het natuurlijke slaap/waak ritme verstoord zijn. Tevens kunnen kleine kinderen (baby 's) er soms ook voor zorgen dat het ritme verandert, evenals bepaalde slaapstoornissen.

Niet iedereen slaapt dus even goed, maar vrijwel iedereen slaapt beter op een waterbed. De meest voorkomende reden van slapeloosheid is de overtuiging dat we niet kunnen slapen, blijven piekeren...

Over het algemeen verliezen vrouwen meer slaap door zorgen dan mannen en getrouwde mannen meer dan vrijgezellen.

Gewoonlijk zijn de gevolgen ervan niet ernstiger dan van een gewone verkoudheid. Een paar maal per jaar achtereen niet goed slapen is iets anders als weken achtereen bijna geen oog dicht doen.

Maar weinig mensen zijn gezegend met een leven lang iedere nacht een goede nachtrust. Evenmin zijn er veel mensen die letterlijk niet kunnen slapen.

Meestal zijn er zeer directe redenen die een goede nachtrust verstoren. Lawaai, gebrek aan vermoeidheid, zorgen en het volgen van een diëet bijvoorbeeld.

Nuttig je kort voor het naar bed gaan een stevige maaltijd, moet je erop rekenen dat de manifestaties van het spijsverteringsproces nog wel even zullen duren.

Een volle blaas zal ons al spoedig wakker maken, koffie en kaas hebben een stimulerende werking op onze hersenen, waarbij de stimulerende werking van kaas zelfs vergeleken wordt met die van amfitaminen!

Alcohol veroorzaakt, net als de slaapmiddelen een zware maar onverkwikkende slaap.

Wakker schrikken

Als je in een lawaaierige kamer slaapt zul je waarschijnlijk slechter slapen dan in een rustige slaapkamer.

Het kan erop lijken dat mensen gewennen in herrie te slapen, maar storingen zullen niettemin hun uitwerking laten gelden.

Er doen zich bijvoorbeeld dramatische veranderingen voor in de slaap bij niet vertrouwde geluiden. Vaak wordt je met schrik wakker.

Drogerende slaaptabletten

Een goede nachtrust van vitaal belang voor ons hele functioneren en welbevinden. Blijft deze achterwege, dan moet er iets worden gedaan om achter de oorzaak te komen.

Veel te gemakkelijk grijpt men naar pillen, die niets oplossen en u verslaafd maken. Het gebruik van psychofarmaca, geneesmiddellen die de geest beinvloeden, is gigantisch toegenomen.

Tot het begin van deze eeuw werden daartegen middelen als alcohol, opium en kruiden als belladonna, marijuana of hashish gebruikt.
Aan het begin van deze eeuw werd een nieuw, in het laboratorium gemaakt middel geïntroduceerd: een barbituraat met de naam barbital.

In de loop van de tijd bleken barbital en andere baributuraten zeer verslavend en gevaarlijk te zijn. Ze brachten het risico van een (soms dodelijke) overdosis met zich mee. En als met gebruik werd gestopt, konden zich heftige ontwenningsverschijnselen voordoen.

In 1965 werd de werking van benzodiazepines ontdekt. Die bleken minder gevaarlijk. Vergeleken met barbituraten vormen ze dus een vooruitgang, maar dat betekent niet, dat ze geen problemen opleveren. Want het ideale, probleemloze slaap- en kalmeringsmiddel bestaat niet.

Toch worden van alle voorgeschreven medicijnen op dit moment de slaapmiddellen het meest gebruikt. Ze helpen bij onrust, angst en slaapproblemen. Ze worden door artsen voorgeschreven en op verschillende manieren toegepast.

Sommige worden vaker gebruikt bij slaapproblemen, andere eerder bij angst en onrust. Toch werken ze allemaal op ongeveer dezelfde manier. De middelen die tegenwoordig het meest worden gebruikt, hebben als verzamelnaam 'benzodiazepines'.
Benzodiazepines worden door de fabrikanten onder eigen merknamen op de markt gebracht. Bekende merknamen zijn Librium, Valium, Mogadon, Dalmadorm, Normison, Rohypnol, Seresta en Temesta. Ook de stofnamen, zoals Diazepam worden veel gebruikt

Bijwerkingen als verslaving, vergeetachtigheid (en het hieraan gerelateerde probleem van de overdosis), agressiviteit en woedeaanvallen vallen hier buiten beschouwing.

Het grootste bezwaar buiten hun verslavende werking is dat zij ons slaappatroon (de cycli van lichte/diepe en paradoxale slaap) verstoren en de hoeveelheid paradoxale slaap verminderen.

Alleen hierdoor kunnen ernstige gedragsstoornissen optreden. Daarnaast verliezen slaaptabletten op termijn hun werking. Om in slaap te worden verdoofd zijn steeds hogere doseringen nodig.

Je slaapt dan wel, maar wordt suf van de medicijnen wakker. Een matte, half gedrogeerde dag dient zich de slechte slaper aan.

Wat zegt de wet?

In de Opiumwet zijn twee lijsten van middelen opgenomen. Op lijst I staan die middelen waarvan de overheid vindt dat ze een onaanvaardbaar risico meebrengen. Het risico van de stoffen op lijst II is meer aanvaardbaar. Benzodiazepines en soft drugs als marijuana en hashish zijn opgenomen op lijst II.

Waarom worden slaap- en kalmeringsmiddelen gebruikt?

Veel mensen hebben last van zenuwen, angst, stress, oververmoeidheid of tobberigheid. Dat veroorzaakt vaak slaapproblemen: door het gepieker blijft de slaap uit, terwijl de behoefte aan een goede nachtrust juist erg groot is.
Benzodiazepines verminderen de gevoeligheid van de hersenen voor prikkels van buitenaf. Daardoor lijkt de omgeving rustiger te worden.
In werkelijkheid wordt de omgeving natuurlijk niet rustiger.
Benzodiazepines lossen dus geen problemen op, maar verdoezelen ze. Het enige wat echt helpt, is het opsporen en wegnemen van de eigenlijke oorzaak van de problemen. Als dat kan.
Benzodiazepines kunnen daarom het best worden gebruikt om iemand door de fase heen te helpen waarin de echte problemen worden opgelost. Bijvoorbeeld door voor een goede nachtrust te zorgen. Want worden benzodiazepines langer gebruikt, dan maken ze het vinden van een oplossing alleen maar moeilijker.

Hoe worden ze gebruikt?

Wie met slaap- of nervositeitsklachten bij de huisarts kwam, kreeg doorgaans zonder moeite of veel vragen een benzodiazepine voorgeschreven. Daarna verdween de huisarts uit beeld: de patiënt belde de assistente en kreeg een vervolgrecept.
Tot voor kort kon dit leiden tot ongecontroleerd, langdurig gebruik van benzodiazepines. Terwijl ze liefst niet langer dan 1 tot 2 weken achter elkaar gebruikt moeten worden en 2 maanden als een maximum moet worden beschouwd. Langdurig(er) gebruik leidt nergens toe (behalve verslaving), omdat er niets aan de eigenlijke problemen wordt gedaan.
Vandaag de dag zijn huisartsen daarom veel voorzichtiger met het voorschrijven van slaap- en kalmeringsmiddelen.
Er bestaan natuurlijk situaties waarvoor geen oplossing is. Dan moet een afweging worden gemaakt wat erger is: afhankelijkheid van het middel of gebukt gaan onder onoplosbare problemen.

Hoe werken ze?

Alle benzodiazepines werken remmend op de hersenaktiviteit. Sommige kalmeren, andere verwekken slaap. Wanneer de problemen zich met name voordoen bij het inslapen, dan wordt vaak een snelwerkend slaapmiddel voorgeschreven. Gaat het om zorgen of stress die iemand de hele dag bezighouden, dan kan een langer werkend kalmeringsmiddel worden voorgeschreven.
Er zijn ook langwerkende slaapmiddelen. Die worden wel voorgeschreven bij mensen die zowel moeite met inslapen als met dóórslapen hebben.

Wat zijn de effecten?

Over de effecten valt alleen in algemene zin iets te zeggen. Want een bepaald middel werkt niet bij iedereen op dezelfde manier. Bovendien hangen de effecten af van het middel zelf, de dosis werkzame stof, de tijd van innemen en hoe lang het gebruikt wordt.
Wie voor het eerst benzodiazepines gebruikt, wordt rustiger. Het slapen gaat beter, de nervositeit wordt minder, angsten en zorgen plagen niet meer zo. Er is ook een andere manier om tegen diezelfde effecten aan te kijken: de patiënt wordt wat onverschilliger en zijn concentratievermogen gaat achteruit.
Er kunnen ook vervelende bijverschijnselen optreden, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, een katterig of leeg gevoel, duizeligheid en somberheid. Ook de interesse in sex kan achteruit gaan.

Wie gebruiken slaap- en kalmeringsmiddelen?

Ongeveer 1 miljoen Nederlanders slikken samen zo'n 250 miljoen slaap- en kalmeringstabletten per jaar. Er is een 'harde kern' van vooral (oudere) vrouwen die al tien tot twintig jaar slikken. Bepaalde benzodiazepines -met name de snelwerkende - worden ook in de illegale drugswereld gebruikt om het roeseffect dat ze kunnen veroorzaken.

Kun je er verslaafd aan raken?

Je kunt onderscheid maken tussen lichamelijke afhankelijkheid en geestelijke afhankelijkheid. We spreken van lichamelijke afhankelijkheid als het lichaam protesteert wanneer met gebruik van een middel wordt gestopt (ontwenningsverschijnselen). Het gebruik van benzodiazepines leidt tot lichamelijke afhankelijkheid. Wanneer iemand stopt na langdurig gebruik kunnen zelfs `toevallen' optreden.
Een ander lichamelijk verschijnsel dat bij het gebruik van benzodiazepines optreedt is tolerantie: het lichaam went er snel aan. Na verloop van tijd is er een hogere dosis nodig voor hetzelfde effect. Geestelijke afhankelijkheid houdt in, dat de gebruiker steeds sterker naar het middel verlangt en zich eigenlijk niet meer prettig kan voelen zonder. Ook dit risico is groot bij het gebruik van benzodiazepines.
Als na een lange tijd slikken wordt gestopt, voelt de gebruiker zich ellendig. Want de problemen die met de benzodiazepines waren weggedrukt, komen weer in alle hevigheid boven. Doordat zowel de lichamelijke als de geestelijke ontwenningsverschijnselen hevig kunnen zijn, is de neiging om opnieuw te beginnen groot.

Wat zijnde risico's

Het grootste risico is dat van de afhankelijkheid. Andere drugs en alcohol laten de gebruiker vaak nog ruimte om te ontdekken dat hij met het onderdrukken van problemen bezig is. Bij slaap- en kalmeringsmiddelen is dat onderdrukken juist de bedoeling. En dat maakt het risico van geestelijke afhankelijkheid groot.

Hoe hoger de dosis, hoe langer het lichaam nodig heeft om de werkzame stof af te breken en hoe langer het middel werkt. Bij bepaalde middelen kan dat afbreken wel 60 uur of langer duren. Wie zo'n middel elke dag inneemt, krijgt dus alweer een nieuwe dosis terwijl de vorige nog niet afgebroken is. Door de ophoping kunnen vervelende bijverschijnselen ontstaan, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, een katterig of leeg gevoel, duizeligheid en somberheid.

De combinatie van benzodiazepines met alcohol is gevaarlijk. Beide zijn verdovende middelen, die elkaars werking kunnen versterken. Dat kan fataal zijn in het verkeer. Dit gevaar schuilt in een klein hoekje. Een borreltje aan het eind van de dag lijkt geen kwaad te kunnen. Maar als de benzodiazepine van de vorige dag nog aan het werk is, kan het hard aankomen.

Benzodiazepines zijn gevaarlijk in het verkeer. Bij een deel wordt dat ook aangegeven op de verpakking.

Benzodiazepines gaan niet samen met zwangerschap en borstvoeding. Bij borstvoeding komt een belangrijk deel van de werkzame stof in de moedermelk terecht.

Is het moeilijk om te stoppen?

Wie na langdurig gebruik van benzodiazepines wil stoppen, moet rekenen op een moeilijke periode. De oude klachten kunnen in verhevigde mate terugkomen. En daar kunnen nieuwe klachten bijkomen, zoals hoofdpijn, zweten, spraak- en kijkstoornissen, duizeligheid, trillerigheid, misselijkheid en benauwdheid. Er zijn ook mensen die er zeer prikkelbaar, agressief of depressief door worden. Met enig geluk duurt deze periode een paar weken. Maar sommige mensen blijven veel langer klachten houden.

Kun je probleengebruikers herkennen?

Een probleemgebruiker is niet zonder meer te herkennen. Maar er zijn wel signalen. Iemand zit in de gevarenzone als hij of zij:

benzodiazepines gebruikt zonder iets aan de werkelijke oorzaken van zijn problemen te doen;

steeds maar om herhalingsrecepten blijft vragen;

benzodiazepines langer dan 2 weken achter elkaar gebruikt.

Hoe ga ik met probleemgebruik om?

Iedereen kan in zijn of haar omgeving te maken krijgen met iemand die onverstandig met slaap- en kalmeringsmiddelen omgaat. Gebruik proberen tegen te houden is niet zo zinvol. Openhartige gedachtenwisseling op basis van goede informatie en zonder vooroordelen kan wel helpen. Op die manier is het mogelijk om ter sprake te brengen hoeveel en waarom de ander eigenlijk slikt. Zwaar en langdurig gebruik duidt op problemen waar iets aan gedaan zou moeten worden. Door de gebruiker zelf en zonodig met (professionele) hulp van anderen. Er zijn natuurlijk situaties waarin gebruik te verkiezen is boven de onderdrukte problemen, maar die beslissing moet zo goed mogelijk afgewogen worden.
Zowel voor de probleemgebruiker als zijn omgeving geldt: schroom niet om advies te vragen en hulp te zoeken.

Waar vind ik meer informatie en hulp?

Voor meer informatie en hulp kun je terecht bij de Instellingen voor de Verslavingszorg (ook wel Consultatiebureau voor Alcohol en Drugs (CAD) genoemd). Ook bij de GGD kun je meer informatie krijgen. Deze instellingen zijn te vinden in elke grote en middelgrote stad (zie de telefoongids of bel de Drugs Informatielijn). Daarnaast kun je met slaapproblemen of spanningsklachten bij veel thuiszorgorgsanisaties terecht.

Het kussen

Er zijn kussens en kussens. De Fransen zweren bij een harde, ronde rol, in ons land zijn het vaak zachte kussens met schuimrubbervlokken, veren of dons waarop wij ons hoofd te rusten leggen. Maar ook oude ontwikkelingen op kussengebied steken de kop weer op: zogenaamde gezondheidskussens, gevuld met speltkaf, hopdoppen en graansoorten, al dan niet geteeldzonder gebruik van kunstmest of chemicaliën.

UNIEKE VORM
De structuur van graankaf geeft het Biodream kussen een unieke stabiliteit. De dikte van het kussen kan door uzelf bepaald worden, dor het kussen in de voor u meest comfortabele vorm te drukken. U kunt het dus precies op uw lichaam afstemmen. Wanneer u uw hoofd neerlegt, zult u voelen dat u niet verder in het kussen wegzakt. Het behoudt zijn vorm.

GEZOND SLAPEN
Het speltgraan stond eeuwen geleden al bekend om zijn heilzame werking op hoofdpijn, spierpijn, vermoeidheid, slapeloosheid en nervositeit. Met het Biodream kussen bent u verzekerd van een goede nachtrust, waardoor uw concentratievermogen en weerstand worden verhoogd. Omdat uw slaaphouding beter is, krijgen hoofd en nek een betere doorbloeding. Bovendien is het uitermate geschikt voor personen die allergisch zijn voor kunststoffen, veren e.d.

ORTHOPEDISCH
Uw hoofd en nek worden met dit kussen perfect ondersteund, ongeacht of u "breed" of "smal" bent, dit in tegenstelling tot een kussen met een vaste vorm. Met het biodream kussen hebben rug- en nekwervels een orthopedisch verantwoorde stand.

De prijs van het Biodream kussen is f 72.50 per stuk.
De prijs van een sloop is f 7.50 per stuk.
Verpakkings- en verzendkosten bedragen f 7 per bestelling.

De Eeuwige Jeugd en Gezonde Slaap van Melatonine

Rene F.W. Diekstra

In de jaren '87 tot en met '89, toen ik voor de Wereld GezondheidsOrganisatie (WHO) in Geneve werkte, werd ik bijna de helft van de tijd op reis gestuurd, van de ene uithoek van de aarde naar de andere. Het gevolg was dat ik bijna konstant onder 'jetlag' gebukt ging. En als gevolg daarvan was mijn stemming regelmatig tegen het depressieve aan. Gestoorde slaap of slapeloosheid is immers een van de belangrijke symptomen en mogelijk zelfs oorzaken of uitlokkers van depressie. Ik probeerde er van alles tegen: valium, yoga, het anti-jetlag-dieet van de snelle interventie brigade van het Amerikaanse leger. Maar het niets hielp echt. Ten einde raad schreef ik een brief aan Dr. Richard Wurtman van het Massachusets Institute of Technology, door wiens onderzoek ik al lecithine aan mijn ontbijt had toegevoegd, en van wie ik wist dat hij zich ook met onderzoek naar slapeloosheid bezighield. Wurtman's antwoord was even simpel als verrassend: "Try Melatonin!''

Wat ik van melatonine wist, was dat het een hormoon is dat afgescheiden wordt door de pijnappelklier, een erwt-achtig klier in het centrum van de hersenen. Die klier begint met melatonine af te scheiden als het s'avonds donker wordt en er mee stopt als het s'morgens weer licht wordt. Wat ik niet wist, was dat melatonine een belangrijke regelaar is van de slaap, dat toediening ervan niet alleen s'nachts maar ook overdag slaap kan opwekken, zonder de vervelende bijwerkingen die veel slaapmiddelen hebben, en dat inmiddels synthetisch, goedkoop en s zonder recept verkrijgbaar was. Mijn eerste potje met 120 melatonine-tabletten kocht ik bij het bedrijf waarvan Wurtman mij het adres had gestuurd voor iets meer dan 7 dollar! Ik deed er ruim twee jaar mee. Twee jaar waarin het voor mij het middel tegen jetlag werd en ook, door het uitdelen van pillen aan collega's en familieleden waarmee ik reisde, voor een reeks anderen.

Mijn belangstelling voor melatonine was definitief gewekt en ik las alles wat ik aan onderzoekspublikaties op dit terrein tegenkwam. In een daarvan trof ik het opmerkelijke feit aan dat er een sterk verband is tussen leeftijd en melatonine-produktie. Hoe ouder we worden, hoe minder melatonine er s'nachts in ons bloed wordt gepompt. Dit lijkt te suggereren dat de slaapproblemen die met het ouder worden ontstaan, wel eens iets te maken zouden kunnen hebben met de verminderde concentratie melatonine in het bloed s'nachts, en dus dat toediening van melatonine die problemen zou kunnen verminderen. Maar nog opmerkelijker vond ik het verslag van een studie uitgevoerd door de Centers for Disease Control in Atlanta, waaruit naar voren komt dat blindheid vrouwen een zekere bescherming tegen borstkanker lijkt te geven. Hoewel sommige blinde vrouwen borstkanker krijgen, bleek uit een onderzoek van 100.000 patientendossiers dat de ziekte tweemaal zo vaak voorkomt onder 'ziende' als onder blinde vrouwen. Een verklaring die daarvoor gegeven wordt, is dat vanwege het verlies van licht-donker informatie (die via het netvlies van de ogen naar de pijnappelklier wordt geleid) blindheid de melatonine-cyclus beinvloedt en er toe leidt dat de melatonine-concentratie in het bloed hoger is dan normaal. Melatonine zou dus mogelijk een rol kunnen spelen in het voorkomen van kanker. Inmiddels zijn er verschillende studies uitgevoerd waaruit blijkt dat melatonine de groei van menselijke kankercellen, althans in laboratorium-kweken, vertraagt. Ook is er een recente studie waaruit blijkt dat mensen met een ernstige vorm van longkanker, die melatonine toegediend kregen, een duidelijk grotere overlevingskans na een jaar hadden. Voor de verklaring van deze effekten, die overigens nog door toekomstig onderzoek bevestigd moeten worden voor we ze als harde feiten kunnen beschouwen, wordt door onderzoekers in twee richtingen gezocht. De ene is dat melatonine mogelijk de belangrijkste neutraliseerder is van de zogenaamde vrije radicalen in ons lichaam. Vrije radicalen zijn moleculen die vrijkomen door de inwerking van zuurstof op onze lichaamscellen, kortom door oxidatie (van oxygeen = zuurstof). Vrije radicalen hebben een effekt op onze lichaamsweefsels, inclusief ons hersenweefsel, vergelijkbaar met het effekt van roest ( = ook oxydatie) op een ijzeren voorwerp. Van alle zogenaamde antioxidanten, stoffen die de vrije radicalen in ons lichaam 'vangen' en onschadelijk maken, is melatonine vermoedelijk veruit de krachtigste en heeft de meest uitgebreide werking. Het verwijdert namelijk overal in het lichaam, tot in de hersenen toe, de roest. Minder melatonine, zoals bij het ouder worden, betekent mogelijk dat er minder roest wordt verwijderd en dat de kans op aftakeling van cellen, en daarmee van organen die immers niet anders dan verzamelingen van cellen zijn, en dus ook de kans op allerlei ziektes, varierend van hart- en vaatziekten, via kankers en staar en dementie, toeneemt. Dat zou weer moeten betekenen dat toediening van extra melatonine de kans op dit soort aandoeningen vermindert. En inderdaad, er zijn inmiddels een aantal studies met dieren die in die riching wijzen.

De andere verklaring voor de gezondheidsbeschermende werking van melatonine wordt gezocht in de invloed die het hormoon heeft op ons afweersysteem. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat melatonine zowel een direkt en gunstig effekt heeft op de werking en jeugdigheid van de klieren die de afweercellen van ons lichaam produceren als op die cellen zelf. Een van de meest indrukwekkende maar ook meest bediscussieerde onderzoeken op dit gebied, gepubliceerd in 1993 en 1994, komt van de Italiaan Walter Pierpaoli en zijn collega's. Van tien jonge en tien oude muizen werden de pijnappelklieren door middel van een ingenieuze chirurgische procedure verwisseld. Het duurde niet lang voordat de jonge muizen (met de 'oude' klieren en dus weinig melatonine) rondhobbelden met een kaal wordende vacht en staar in hun ogen, terwijl de oude muizen (met de 'jonge' klieren en dus veel melatonine) meer spiermassa kregen, een glanzendere en dikkere vacht en een grotere bewegelijkheid. Onderzoek liet vervolgens zien dat bij de jonge muizen de thymus, een klier die zorgt voor de produktie van belangrijke afweercellen, was verschrompeld, terwijl bij de oude muizen de thymus in volle glorie was hersteld. Dat inderdaad melatonine hierbij een beslissende rol hierbij speelt, kan afgeleid worden uit ander dieronderzoek waaruit blijkt dat het geven van extra melatonine de aftakeling van het afweersysteem als gevolg van veroudering grotendeels ongedaan kan maken. Melatonine heeft overigens nog een ander belangrijk effekt en dat is de invloed die het heeft op de geslachtshormonen en daarmee op de vruchtbaarheidscyclus. Hoge doses melatonine kunnen de vruchtbaarheid bij vrouwen verminderen of onderdrukken, reden waarom sommige anticonceptie-pillen melatonine bevatten. Daarmee zouden twee vliegen in een klap kunnen worden geslagen: te weten bescherming tegen bepaalde vormen van kanker zoals borstkanker en anticonceptie.Vanwege de effekten van melatonine op de produktie van geslachtshormonen zou het ook weleens een belangrijk middel kunnen worden bij de behandeling van zowel premenstruele als menopauze klachten.

Alles bij elkaar genomen begint het er behoorlijk op te lijken dat melatonine het wondermiddel van de laatste jaren van deze eeuw zal worden: een goed slaapmiddel, een bron van langdurige jeugd en goede gezondheid, en een anticonceptie-pil op de koop toe. Daarnaast is het ook nog een goedkoop, natuurlijk en vrij verkrijgbaar middel. Sommige melatonine-onderzoekers zijn inmiddels inderdaad zo enthousiast over hun bevindingen, dat ze niet alleen zelf dagelijks melatonine-tabletten slikken, maar ook overdadig propaganda maken middels boeken met titels als Stay Young the Melatonin Way ( Steven Bock en Michael Boyette) en the Melatonin Miracle (Walter Pierpaoli en William Regelson). Toch is het naar mijn mening niet te hopen dat half Nederland halsoverkop aan dit wondermiddel begint. Weliswaar zijn er nauwelijks negatieve bijwerkingen van melatonine bekend, maar er is ook nog strekt onvoldoende onderzoek op dit punt gedaan. Bovendien kun je melatonine niet zomaar gaan slikken: tijdstip en dosering zijn belangrijk. Er kunnen ongewenste wisselwerkingen met andere medicamenten optreden. Tenslotte, er zijn ook andere manieren om je melatonine-produktie op een goed peil te houden, bijvoorbeeld zoveel mogelijk leven en werken volgens de natuurlijke dag-en-nacht cyclus. Maar dat neemt niet weg, dat ik, algemeen gesproken, voor een melatonine supplement op zijn tijd rustig een oogje dicht zou doen.

Slapen als Doornroosje. Voor veel mensen blijft dat inderdaad een sprookje. Er zijn mensen die op klaarlichte dag overvallen worden door slaapaanvallen.

Mensen met slaapproblemen kunnen grofweg verdeeld worden in de volgende groepen: patiënten met in- en doorslaapstoornissen; patiënten met vergrote slaperigheid overdag; patiënten met verstoringen van het slaap- en waakritme; patiënten met ongewenste gedragingen 's nachts (o.m. slaapwandelen, angstaanvallen, rusteloze benen). Sommige stoornissen hebben een organische achtergrond, zoals nachtelijke ademhalingsstoornissen (slaap-apneu). Ook kunnen psychische factoren in het spel zijn. Dat geldt met name voor patiënten met in- en doorslaapstoornissen.

Primaire Insomnia is een slaapstoornis die gekenmerkt wordt door klachten van in- en doorslapen zonder aanwijsbare somatische of psychiatrische oorzaak.

Periodieke Nachtelijke Myoclonus (PNM) is het periodiek optreden van schokkende bewegingen, vooral in de benen, tijdens de slaap. De oorzaak van de aandoening is niet-epileptisch, maar is verder in essentie nog onbekend.

Obstructieve Slaapapneu Syndroom (OSAS).waarbij vaak wordt gebruikgemaakt van een apparaat dat via een masker lucht in de neus blaast tijdens de slaap. Hiermee kan het 'dichtklappen' van de bovenste luchtwegen worden voorkomen en daarmee ook het optreden van langdurige ademstilstanden tijdens de slaap

Wat is slaap apneu?

Het woord apneu komt uit het Grieks en is opgebouwd uit de woorden
a = niet en pnoè = lucht.
Bij slaap apneu krijgt men tijdens de slaap even geen lucht; de ademhaling houdt korte tijd op. Dit kan veroorzaakt zijn door een hindernis (obstructie) ergens in de luchtwegen, of de ademhalingsspieren werken tijdelijk onvoldoende (bron: universiteit Portugal)
Slaap apneu komt bij 1- 4 % van de Nederlandse bevolking voor

Hoe lang stopt de ademhaling?

De tijd dat zo'n afsluiting van de luchtwegen (dit heet een apneu) bij slaap apneu duurt, varieert van 10 seconden tot 1 à 2 minuten. Nadat de ademhaling weer op gang is gekomen kan nog eens hetzelfde gebeuren, soms wel 100 -300 keer per nacht.
Men spreekt van een Slaap Apneu Syndroom (SAS), als iemand per nacht minstens 30 apneus van ten minste 10 seconden heeft.

Syndroom

Een syndroom is de bij een ziektebeeld behorende combinatie van ziekteverschijnselen.


Waarom is slaap apneu gevaarlijk?

De laatste tientallen jaren wordt slaap apneu algemeen beschouwd als risicofactor voor hart- en vaatziekten. De onderbrekingen in de ademhaling die met slaap apneu gepaard gaan veroorzaken namelijk een zuurstof tekort in hart, hersenen en andere organen.


Is snurken hetzelfde als slaap apneu?

Snurken is niet hetzelfde als slaap apneu. Slaap apneu wordt vaak direct in verband gebracht met snurken. Dat is niet zo verwonderlijk omdat snurken het eerste symptoom van slaap apneu is. Het is dus belangrijk in de gaten te houden of afgewisseld met het snurken de ademhaling stopt. Is dat niet het geval, dan is er geen reden zich zorgen te maken.

Maar snurken moet niet gelijkgesteld worden aan slaap apneu: het aantal mensen dat (wel eens) snurkt is namelijk veel groter dan het aantal mensen dat vervolgens ook slaap apneu ontwikkelt.
Als iemand snurkt betekent dit dat door de ingeademde lucht het zachte verhemelte in trilling wordt gebracht; dit veroorzaakt het snurkende geluid.

(bron: universiteit Portugal)


De verschillende vormen van slaap apneu

Het Slaap Apneu Syndroom komt voor in drie vormen:

Als er sprake is van een obstructie (hindernis in de luchtwegen) spreekt men van het Obstructieve Slaap Apneu Syndroom (OSAS). Deze vorm van slaap apneu komt het meeste voor.

Als de ademhalingsspieren het laten afweten, spreken we van Centrale Slaap Apneu. Minder dan 10 procent van de mensen met een apneu syndroom hebben te maken met centrale apneu.

Gemengde Apneu: de combinatie van het Obstructieve Slaap Apneu Syndroom en van Centrale Apneu komt vaak voor.

Wat zijn symptomen van Slaap Apneu?

De symptomen van het slaap apneu syndroom zijn te verdelen in symptomen overdag en symptomen tijdens de slaap.

De symptomen van het Obstructief Slaap Apneu Syndroom zijn:
Overdag: Slaperigheid, Ochtendhoofdpijn, Stemmingsveranderingen (bijv. prikkelbaarheid), Seksueel minder functioneren, Gehoorverlies (minimaal), Automatisch gedrag, korte termijn geheugen verlies, Hallucinaties (als gevolg van vermoeidheid)

Tijdens de slaap: Snurken, Rusteloze slaap (slaan, slaapwandelen), Naar adem snakken, Slokdarm terugvloeiing, Zwaar zweten, Bedplassen

Niet elke patiënt heeft alle symptomen. De symptomen overdag staan in direct verband met de rusteloze slaap 's nachts. De ochtend hoofdpijn is het gevolg van het zware snurken 's nachts.

Wat zijn risicofactoren voor slaap apneu?

Er zijn verschillende risicofactoren voor slaap apneu:

Snurken
Snurken is niet alleen een symptoom , maar ook een risicofactor voor slaap apneu. Niet iedereen die snurkt ontwikkelt slaap apneu; maar als iemand snurkt, is het gevaar dat hij daaruit slaap apneu ontwikkelt groter dan bij iemand die niet snurkt.

Overgewicht
Het obstructieve slaap apneu syndroom komt het meest voor bij mensen die te kampen hebben met overgewicht. Mensen met centrale apneu hebben meestal een normaal postuur.

Roken
Roken behoort, samen met overgewicht tot de belangrijkste risicofactoren voor slaap apneu. Mensen die roken hebben dus meer kans slaap apneu te ontwikkelen dan mensen die niet roken. Dit heeft te maken met de grote belasting van de slijmvliezen door rokers.

Sexe
Er zijn meer mannen die lijden aan het Slaap Apneu Syndroom, dan vrouwen. Aannames over verhoudingen variëren van 1:20 mannen tot 1:60 vrouwen.

Leeftijd
In de meeste gevallen ontwikkelt snurken zich pas tot het obstructieve slaap apneu syndroom. in de periode tussen het 35e en 40e levensjaar. Zelden ontwikkelt snurken zich na het 65e nog tot OSAS. Men denkt dat het toenemen van de klachten met de leeftijd te maken heeft met het feit dat het gewicht met de jaren toeneemt.
Daarnaast zijn er ook hormonale veranderingen. Dat dezen een rol kunnen spelen blijkt uit het feit dat bij vrouwen slaap apneu vaker voorkomt tijdens de menopauze.

Erfelijkheid
Als slaap apneu in een familie veel voorkomt, is dat een risicofactor voor andere familieleden. Hoe dit precies in elkaar zit, moet nog onderzocht worden.

Alcohol en medicijnen
Het gebruik van alcohol en medicijnen, in het bijzonder kalmerende middelen en slaappillen vergroot de kans op ontwikkeling van slaap apneu. Dit komt omdat de spierspanning van de bij de ademhaling betrokken spieren vermindert bij alcohol en medicijngebruik.

Nekomvang
Veel slaap apneu patiënten hebben korte nekken met grote kaakbeenderen De omvang van de nek kan gebruikt worden als voorspeller van de kans op slaap apneu: iemand die een boordmaat groter dan 43 heeft, heeft beslist een verhoogde kans op slaap apneu.


Wat zijn de gevolgen van slaap apneu?

De gevolgen van slaap apneu zijn in eerste instantie de symptomen die we eerder genoemd hebben.

Verder zijn er de gevolgen op de langere termijn: de perioden van ademstilstand leiden tot zuurstoftekort. Dit kan verschillende gevolgen hebben:

Een te laag zuurstofgehalte in de weefselcellen (hypoxie);

Bloeddrukverhoging in het longvaatsysteem;

Bloeddrukverhoging in de bloedvaten: bij 30% van de mensen met hoge bloeddruk komt een verhoogde apneu index voor, en bij 30% van de patienten met obstructieve slaap apneu wordt een verhoogde bloeddruk gevonden;

Nachtelijke hartritmestoornissen;

Te hoog gehalte aan rode bloedlichaampjes (polyglobulie);

Hartzwakte (decompensatie): 30% van de mensen met hartzwakte lijdt aan slaap apneu;

Hartinfarct of beroerte (Cerebro Vasculair Accident): dit geldt in het bijzonder voor mensen die al lijden aan een verminderde doorbloeding van de kransslagaders van het hart of van de bloedvaten in de hersenen.
In het ernstigste geval: hartstilstand.

Slaap Apneu: wanneer naar de dokter?

Meestal is het de partner die het meeste last heeft van het geluid dat de snurker produceert. Als de partner merkt dat de snurker meerdere keren per nacht (soms zelfs meer dan dertig keer) telkens 10 seconden of langer stopt met ademhalen, waarna hij/zij plotseling met een luid snurkgeluid naar lucht hapt, dan is het goed de huisarts te raadplegen.
Ook als de snurker zelf klaagt over toenemende motorische onrust 's nachts, of overdag vermoeid, slaperig, prikkelbaar en vergeetachtig is en als hij/zij 's ochtends opstaat met hoofdpijn en een droge mond, doet men er goed aan de huisarts te raadplegen.
Deze kan dan doorverwijzen naar specialisten op dit gebied.


Preventie: hoe kan slaap apneu voorkomen worden?

Het enige dat men kan doen om slaap apneu te helpen voorkomen is het aantal risicofactoren voor slaap apneu in de persoonlijke omstandigheden te verminderen. Helaas kan men niet alle risicofactoren beïnvloeden. Men kan wel:

Overgewicht voorkomen of (proberen te) verhelpen;
Niet roken;
Niet te veel alcohol drinken;
Geen kalmeringsmiddelen of slaappillen gebruiken.

Bovengenoemde maatregelen bieden geen garantie dat slaap apneu inderdaad voorkomen wordt.

Mocht u een bijdrage hebben voor onze encyclopedie, s.v.p. e-mail ons: concurrent@waterbed.freehosting.net

Dit is deel II
Ga naar deel III
Terug naar deel I
Lees het script Uw nachtrust is goud waard

Mocht u problemen ondervinden bij het bekijken van deze encyclopedie: Probeer dan de mirrorsites: Alles over het waterbed en Het complete slapen.

We wijzen u op de sponsors van deze site, mensen en bedrijven die de noodzaak van een goede nachtrust inzien: Waterbeddenconcurrent, Internet Slaapcomfort.  

All sites © 1999 Mohamed el-Fers + MokumTV

E-mail | Home